BES Fonlarında Risk Değeri Nasıl Okunur?

Bireysel Emeklilik Sistemi'nde birikimlerin değerlendirildiği fonlar, farklı risk düzeylerine sahiptir. Fon tercihi; katılımcının risk-getiri beklentisine ve vadesine göre yapılır. Bu nedenle risk değeri yalnızca fonun adındaki etiketten ibaret değildir; fonun içerdiği varlık türlerini, kişinin kayba dayanma kapasitesini ve kalan süreyi birlikte değerlendirmek gerekir. Bu yazıda BES fonlarında risk değerini okurken dikkat edilmesi gereken noktaları ele alıyoruz.

Risk değerini okumaya nereden başlamalı?

Uzmanlara göre fon seçiminde önce kişinin kendi risk algısını ve beklentisini doğru tanıması gerekir. Birçok katılımcı, seçtiği fonun kısa vadede negatif getiri verebileceğini bilmediği için fon düştüğünde panikle satış yapar ve zarar eder. Risk toleransını önceden bilmek bu hatanın önüne geçer. Bu yüzden risk değeri okunurken ilk adım, kişinin kayba ne kadar dayanabileceğidir.

Varlık dağılımı risk değerini nasıl etkiler?

Her emeklilik şirketi; hisse senedi, borçlanma araçları (tahvil-bono), para piyasası, altın/kıymetli maden ve katılım (faizsiz) fonları gibi farklı portföy yapılarına sahip en az üç fon kurmak zorundadır. Bu fonların riski, içerdikleri varlıklara göre değişir. Uzmanların önerdiği iki adımlı yaklaşım şöyledir:

• Önce varlık dağılımına karar verin: hisse, altın, para piyasası, yurt dışı/döviz fonları arasında nasıl ağırlıklandırma yapacağınızı belirleyin.
• Sonra her varlık türünde hangi emeklilik şirketinin fonunun içerik ve performans olarak size uygun olduğunu inceleyin.

Sadece ana kategoriye bakmak yetmez; kategorilerin kendi içindeki alt türler de risk değerini değiştirir.

Geçmiş getirilere bakarak risk değeri okunur mu?

Birçok katılımcı, fon seçimini yalnızca 5-10 yıllık geçmiş getirilere göre yapar. Ancak uzmanlar bunun yanıltıcı olduğunu vurgular. Fon içerikleri ve mevzuat zamanla değişir; fon yöneticileri, portföy yönetim şirketleri ve stratejiler de değişebilir. Örneğin devlet katkısı fonları yakın zamana kadar yalnızca kamu borçlanma araçlarına yatırım yapabiliyorken, 2023'teki kanun değişikliğiyle belirli sınırlar içinde hisse senedi, kira sertifikası ve kıymetli maden de içerebilir hale geldi. Bu nedenle geçmiş verileri bugüne taşımayan güncel performanslara bakmak gerekir.

• Riskli fonlarda görece daha kısa-orta vadeli, örneğin 1 yıllık getiriler değerlendirilir.
• Risksiz/temkinli fonlarda ise 3-6 aylık gibi daha kısa dönemler yeterli görülür.

Fon performansları TEFAS (tefas.gov.tr) üzerinden izlenebilir; emeklilik fonları da burada karşılaştırılabilir.

Risk değerini belirleme sorumluluğu kime ait?

BES'te fon dağılımını seçme ve değiştirme sorumluluğu tamamen katılımcıya aittir. Birçok katılımcı, fonların banka veya emeklilik şirketi tarafından aktif olarak yönetildiğini zanneder; oysa fon tercihi devredilemez ve ne zaman değiştirileceğine katılımcı karar verir. Bu farkındalığa sahip olmayan katılımcılar uzun süre sistemde kalıp beklediği getiriyi elde edemeyebilir.

Ayrıca fon seçenekleri yalnızca bağlı olunan şirketle sınırlı değildir. BEFAS (Bireysel Emeklilik Fon Alım Satım Platformu) sayesinde katılımcılar, diğer emeklilik şirketlerinin fonlarını da seçebilir. Bazı şirketler bu erişimi mobil uygulamalarında kısıtlı gösterse de mevzuat gereği erişim sağlanmak zorundadır.

Emeklilik döneminde risk değeri nasıl okunur?

Emeklilik hakkını kullanan katılımcının fon tercihleri mevzuat gereği kısıtlanır. Bu aşamada %100 riskli, örneğin tamamı hisse senedi olan bir fon dağılımı seçilemez. Amaç, emeklilik döneminde birikimin aşırı risk nedeniyle erimesini önlemektir. Birikim aşamasındaki geniş fon serbestisi, emeklilik/maaş aşamasında daha korumacı bir çerçeveye dönüşür.

Devlet katkısı fonunda faizli/faizsiz tercihi riski nasıl etkiler?

Devlet katkısı, ayrı bir devlet katkısı fonunda değerlendirilir. Faizli veya faizsiz (katılım/faize duyarlı) tercih, sisteme girişte belirlenir; aynı şirkette sonradan bu tercih değiştirilemez. Katılım (faizsiz) hassasiyeti olanların bunu sisteme girerken mutlaka beyan etmesi gerekir. Her emeklilik şirketinin mevzuat gereği hem faizli hem faizsiz devlet katkısı fonu bulunur. Bu tercih, hem risk algısını hem de getiri yapısını etkiler. Devlet katkısı oran ve tavanları güncel mevzuata göre değişebildiğinden, güncel tutarlar için BES getiri hesaplama sayfamıza göz atabilirsiniz.

Fon dağılımı ne sıklıkla gözden geçirilmeli?

Uzmanlara göre BES'in en büyük hatalarından biri, katılımcıların fon dağılımını hiç gözden geçirmemesidir. Çoğu katılımcı sisteme girdiğinden beri fonunu hiç değiştirmez. Oysa fon değiştirme hakkı istenildiği zaman kullanılabilir. Emeklilik şirketleri ayda bir kez fon önerisi sunabilir; ancak bu öneriler genellikle yalnızca kendi fonlarını içerir ve ay içindeki gelişmelere göre güncellenmez. Bu nedenle portföyün düzenli ve aktif izlenmesi önerilir. Fon dağılımını uzun vadede hiç değiştirmemek getiri potansiyelini olumsuz etkileyebilir.